Door Marit de Groot · kraam-redacteur
Een fopspeen kan een lange tijd je grootste bondgenoot zijn: hij troost, helpt bij het inslapen en geeft je kindje een gevoel van veiligheid. Maar er komt een moment waarop het zuigen op de speen langzaam mag stoppen. Dat hoeft geen strijd te worden. Met een rustig stappenplan, een beetje geduld en wat extra knuffels lukt het afwennen meestal soepeler dan je vooraf denkt.
In het kort
- Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en tandartsen adviseren het speenzuigen rond de eerste verjaardag af te bouwen: na 1 jaar overdag liefst geen speen meer.
- Laat de speen uiterlijk vóór 3 tot 4 jaar helemaal los, voordat de tanden gaan wisselen.
- Bouw stap voor stap af: eerst overdag, dan alleen tijdens het slapen, daarna helemaal.
- Maak er een vrolijke mijlpaal van en zorg voor extra troost en aandacht in de eerste dagen.
Wanneer is het juiste moment om te beginnen?
Er is geen vaste datum die voor elk kind klopt, maar de richtlijnen geven wel een duidelijke lijn. Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en tandartsen adviseren om rond de eerste verjaardag te beginnen met afbouwen. Concreet betekent dat: na 1 jaar overdag liefst geen speen meer, en het zuigen uiterlijk vóór de leeftijd van 3 tot 4 jaar helemaal afronden. Dat laatste heeft alles te maken met het gebit: rond die leeftijd staan de melktanden volop en begint op termijn het wisselen, en langdurig intensief zuigen kan de stand van de tanden beïnvloeden.
Kijk daarnaast vooral naar je eigen kind. Is het overdag druk aan het spelen en vergeet het de speen vanzelf? Dan is dat een mooi teken dat je het afwennen rustig kunt inzetten. Kies bij voorkeur een periode zonder grote veranderingen, dus niet tegelijk met de start op het kinderdagverblijf, een verhuizing of de komst van een broertje of zusje. Een rustige basis maakt het loslaten van de speen een stuk makkelijker.
Het stappenplan: rustig afbouwen in drie fasen
Abrupt stoppen werkt voor de meeste kinderen niet prettig. Door in fasen af te bouwen, geef je je kindje de tijd om te wennen aan steeds minder speen. Houd elke stap een aantal dagen tot een paar weken aan, afhankelijk van hoe het gaat.
- Overdag eerst los. Laat de speen overdag stap voor stap weg. Bied hem niet meer actief aan tijdens het spelen en leid af met een knuffel, een spelletje of een boekje. De speen blijft voorlopig alleen voor het slapen.
- Beperk tot het slapen. Als overdag goed gaat, gebruik je de speen nog uitsluitend bij het in slaap vallen. Zo houdt je kindje het vertrouwde gevoel bij het lastigste moment van de dag, terwijl de gewoonte verder afneemt.
- Helemaal loslaten. Bouw als laatste ook de slaap-speen af. Vervang de troost door een vaste knuffel, een nachtlampje of een rustig avondritueel, zodat je kindje toch houvast houdt bij het inslapen.
Maak er een mijlpaal van
Kinderen vinden het vaak makkelijker om de speen los te laten als er iets leuks tegenover staat. Maak van het afscheid een klein feestje in plaats van een verbod. Sommige ouders laten de speen ophalen door de speenfee, ruilen hem in voor een uitgekozen cadeautje, of hangen de spenen samen in een boom voor de babyvogeltjes. Welke vorm je ook kiest: laat je kindje zoveel mogelijk meebeslissen, zodat het zich groot en trots voelt in plaats van iets kwijt te raken.
Praat er in de dagen ervoor alvast positief over. Lees een prentenboek over afscheid nemen van de speen of vertel hoe groot je kindje al wordt. Door het van tevoren aan te kondigen, komt het moment niet als een verrassing en kan je kind er rustig naartoe leven.
Hoe lang duurt het afwennen?
Elk kind reageert anders. De eerste paar dagen zijn meestal het pittigst, vooral rond het slapengaan. Daarna vlakt het vaak snel af. Onderstaande tabel geeft een globaal beeld van wat je per fase kunt verwachten; het is een richtlijn, geen exacte planning.
| Fase | Globale duur | Waar let je op |
|---|---|---|
| Overdag afbouwen | 3–7 dagen | Afleiding en troost bieden bij onrust |
| Alleen bij slapen | 1–2 weken | Vast en rustig slaapritueel |
| Helemaal loslaten | 3–5 dagen | Knuffel of nachtlampje als vervanging |
Extra troost in de overgang
De speen gaf rust, en die rust wil je vervangen door iets anders. Bied in de overgangsperiode bewust meer nabijheid: een knuffel die altijd mee naar bed gaat, een extra voorleesmoment, of gewoon even op schoot voor het slapen. Reageer mild als je kindje de eerste nachten wat onrustiger is; dat hoort erbij en gaat vanzelf over. Door geduldig en geruststellend te blijven, leert je kind dat het ook zonder speen veilig en getroost in slaap kan vallen.
Twijfel je welke speen of welke aanpak het beste past in de fase waar je nu zit? Begin dan rustig bij onze keuzehulp, of lees op de overzichtspagina verder over maten, merken en vormen.
Op welke leeftijd moet ik de fopspeen afwennen?
Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en tandartsen adviseren om rond de eerste verjaardag te beginnen met afbouwen: na 1 jaar overdag liefst geen speen meer, en uiterlijk vóór 3 tot 4 jaar helemaal stoppen vanwege het gebit.
Kan ik beter in één keer stoppen of geleidelijk?
Voor de meeste kinderen werkt geleidelijk afbouwen prettiger. Begin overdag, beperk de speen daarna tot het slapen en laat hem als laatste helemaal los. Zo went je kindje rustig aan steeds minder speen.
Mijn kind huilt ’s nachts zonder speen, wat nu?
De eerste nachten zijn vaak het lastigst. Bied extra troost met een vaste knuffel, een nachtlampje en een rustig slaapritueel. Meestal vlakt de onrust binnen een paar dagen af.
Wat is een goed moment om niet te kiezen?
Kies geen periode met grote veranderingen, zoals de start op het kinderdagverblijf, een verhuizing of de komst van een broertje of zusje. Een rustige basis maakt het afwennen makkelijker.